ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ 30 - ದೊಡ್ಡಬೆಲೆ ನಾರಾಯಣಶಾಸ್ತ್ರೀ
ಸೂಚನೆ:- ನಿದ್ದೆಗೈಯುವಿಂದುಹಾಸನ ಕಂಚುಕದ ಕೊನೆಯೊ।
ಳಿರ್ದ ಪತ್ರವನೋದಿಕೊಂಡು ಚದುರದಿಂದಂ।
ತಿರ್ದ್ದಿತನಗಾತನಂ ಕಾಂತನಹ ದಾಯಮಂ ಮಾಡಿದಳ್ ಮಂತ್ರಿತನುಜೆ॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ನಿದ್ರೆಗೈವ= ನಿದ್ರೆ
ಆಡುತ್ತಿದ್ದ, ಇಂದುಹಾಸನ = ಚಂದ್ರಹಾಸನ, ಕಂಚುಕದಕೊನೆಯೊಳ್= ಅಂಗಿಯಜೇಬಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಇದ್ದ= ಕಾಣಿಸು-
ವಂಥ, ಪತ್ರವನು= ಕಾಗದವನ್ನು, ಮಂತ್ರಿತನುಜೆ= ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ಕುವರಿಯು, ಓದಿಕೊಂಡು= ಓದಿಕೊಂಡವಳಾಗಿ, ಅದಂ= ಆ ಕಾಗದವನ್ನು, ಚದುರಿಂದ= ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ, ತಿದ್ದಿ=ತಿದ್ದಿದವಳಾಗಿ, ಆತನಂ= ಆ ಇಂದುಹಾಸನನ್ನು, ತನಗೆ= ತನಗಾಗಿಯೇ, ಕಾಂತನು= ಪತಿಯು, ಆಹ=ಆಗತಕ್ಕ, ದಾಯಮಂ= ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು, ಮಾಡಿದಳ್= ಎಸಗಿದಳು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:-ನಿದ್ರೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರಹಾಸನ ಉತ್ತರೀಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪತ್ರವನ್ನು ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ಮಗಳಾದ ವಿಷಯೆಯು ಓದಿಕೊಂಡು, ಚದುರತನದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದಿ, ಅವನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗುವಂತೆ, ಮಾಡಿದಳು. (ದಾಯ= ಉಪಾಯ, ಅಳತೆ)
ಕುಂತೀಕುಮಾರ ಕೇಳ್ ಚಂದ್ರಹಾಸಂ ಬನದೊ।
ಳಿಂತು ಸುಖನಿದ್ರೆಯಿಂದಿರುತಿರ್ಪ ಸಮಯೊಳ್।
ಕುಂತಳೇಂದ್ರಂಗೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿನಾಮದೊಳೊರ್ವ ಮಗಳುಂಟವಳ್ಗೆ॥
ಸಂತತಂ ಮಂತ್ರಿಸುತೆ ವಿಷಯೆ ಸಖಿಯಾಗಿರ್ಪ।
ಳಂತರಿಸದವರಿರ್ವರುಂ ಬಂದರಲ್ಲಿಗೆ ವ।
ಸಂತಕಾಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಗಿರೆ ಜಲಕ್ರೀಡೆಗಾಳಿಯರ ಗಡಣದಿಂದೆ॥೧॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಕುಂತೀಕುಮಾರ = ಕುಂತೀದೇವಿಯ ಮಗನಾದ ಪಾರ್ಥನೆ,ಕೇಳು= ಆಲಿಸು, ಬನದೊಳ್= ಉದ್ಯಾನ- ವನದಲ್ಲಿ, ಇಂತು=ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಚಂದ್ರಹಾಸನು =ಇಂದುಹಾಸನು, ಸುಖನಿದ್ರೆಯಿಂದ= ಸುಖಾಸ್ಪದವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ-
ಯಿಂದ, ಇರುತಿರೂಪ= ಇರತಕ್ಕ, ಸಮಯದೊಳ್= ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕುಂತಳೇಂದ್ರಂಗೆ= ಕುಂತಳ ರಾಜನಿಗೆ, ಚಂಪಕಮಾಲಿನೀ ನಾಮದ= ಚಂಪಕಮಾಲಿನೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಓರ್ವ= ಒಬ್ಬಳಾದ, ಮಗಳು=ಕುವರಿಯು, ಉಂಟು= ಇದ್ದಾಳೆ, ಅವಳ್ಗೆ= ಆ ರಾಜಕುಮಾರಿಗೆ,ಸಂತತಂ= ಯಾವಾಗಲೂ, ಮಂತ್ರಿಸುತೆ= ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ಮಗಳು, ಸಖಿಯಾಗಿ = ಜೊತೆಗಾರಳಾಗಿ, ಇರ್ಪಳು=ಇರುತ್ತಾಳೆ, ವಸಂತಕಾಲಂ= ವಸಂತಮಾಸವು, ಆಗಿರೆ= ಆಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರೀರ್ವರೂ= ಆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿ ವಿಷಯೆ ಎಂಬುವರು, ಅಲ್ಲಿಗೆ= ಆ ಉದ್ಯಾನಕ್ಕೆ, ಆಳಿಯರಗಡಣದಿಂದ=ಸಖಿಯರ ಸಮೇತವಾಗಿ, ಜಲಕ್ರೀಡೆಗೆ= ನೀರಾ-
ಟಕ್ಕಾಗಿ, ಆಂತರಿಸದೆ= ಬಿಡದೆ, ಬಂದರು= ಬಂದು ಸೇರಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:-ಆ ಬಳಿಕ ಜೈಮಿನಿ ಋಷಿಯು ಜನಮೇಜಯನನ್ನು ಕುರಿತು, ಕೇಳೈ ಜನಮೇಜಯನೆ, ಕುಂತಳ ನಗರದ ಉದ್ಯಾನ ವನದಲ್ಲಿ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ತಂದು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಾವಿನ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಹಾಸನು ಪವಡಿಸಿದ್ದನೆಂದು ನಾರದ ಮುನೀಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವೆನೆಂತೆನೆ:
ಅಯ್ಯಾ ಪಾರ್ಥನೆ ಕೇಳು, ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಹಾಸನು ಸುಖನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲಿದ್ದನು. ಆ ಕುಂತಳ ರಾಜನಿಗೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿ ಎಂಬ ಓರ್ವ ಮಗಳುಂಟು. ಆ ರಾಜ್ಯದ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಗೆ ವಿಷಯೆ ಎಂಬ ಮಗಳಿರುವಳು. ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿ ಹಾಗೂ ವಿಷಯೆಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಆಗ ವಸಂತಕಾಲವಾದ ಕಾರಣ ಸಖೀಜನರೊಂದಿಗೆ ಅವರೀರ್ವರೂ ಚಂದ್ರಹಾಸ ಮಲಗಿದ್ದ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಜಲಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಬಂದರು.
ಒಚ್ಚೋರೆಗಣ್ಣ ಕೋಮಲೆಯರೊಪ್ಪಿಡಿ ನಡುವಿ।
ನಚ್ಚಿಗದ ಬಾಲಕಿಯರೋರಣ ಪೊಳೆವಲ್ಲ।
ನಿಚ್ಚಳದ ಕದಪಿನ ನಿತಂಬದಿಯರೊಮ್ಮಾರುವೇಣಿಯ ವಿಲಾಸಿನಿಯರು॥
ಒಚ್ಚತದ ಚೆಲ್ವಿನೆಳವೆಣ್ಗಳುಳ್ಗೈಕೊಳ್ಳ।
ದಚ್ಚರಿಯ ಕಡುಗಕ್ಕಸದ ಬಟ್ಟಬಲ್ಮೊಲೆಯ।
ಪೊಚ್ಚಪೊಸಜೌವ್ವನದ ನೀರೆಯರ್ ನಡೆತಂದರೊಗ್ಗಾಗಿ ಸಂಭ್ರಮದೊಳು॥೨॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಒಚ್ಚೇರಗಣ್ಣ ಕೋಮಲೆಯರೈ= ಒಂದು ಸೇರೆಸೆಯಷ್ಟು ಅಗಲದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರಾಂಗಿಯರು, ಒಪ್ಪಿಡಿ= ಒಂದು ಹಿಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವ, ನಡುವಿನ= ಸೊಂಟವುಳ್ಳ, ಅಚ್ಚಿಗದ= ಆಶ್ಚರ್ಯವ-
ನ್ನುಂಟು ಮಾಡತಕ್ಕ, ಬಾಲಕಿಯರು= ಯೌವ್ವನಿಗರು, ಓರಣದ= ಪಙ್ತಿಯಾಗಿರತಕ್ಕ, ಪೊಳೆವ= ಪ್ರಕಾಶಿಸತಕ್ಕ, ಪಲ್ಲ= ಹಲೂಲುಗಳುಳ್ಳ, ನಿಚ್ಚಳದ= ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ, ಕದಪಿನ= ಕಪೋಲಗಳುಳ್ಳ, ನಿತಂಬಿನಿಯರು= ನಾರಿಯರು, ಒಮ್ಮಾರು= ಒಂದು ಬಾರಿನಷ್ಟು, ವೇಣಿಯ=ಶಜಡೆಯ. ವಿಲಾಸಿನಿಯರು= ನಾರಿಯರು, ಒಚ್ಚತದ= ಅನುಗುಣವಾಗಿರತಕ್ಕ, ಚೆಲ್ವಿನ= ಅಂದವುಳ್ಳ, ಎಳೆವೆಣ್ಗಳೊಳ್= ಬಾಲೆಯರಲ್ಲಿ, ಕೈಕೊಳ್ಳದ= ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪದಿರತಕ್ಕ, ಅಚ್ಚರಿಯ= ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾ-
ಡುವ, ಕಡು= ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಕಕ್ಕಸದ= ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರತಕ್ಕ, ಬಟ್ಟ= ದುಂಡಾದ, ಬಲ್ಮೊಲೆಯ= ಪ್ಪನಾದ ಕುಚಗಳುಳ್ಳ, ಪೊಚ್ಚ= ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪೊಸಜವ್ವನದ= ಹೊಚ್ಚ ಹೊಸ ಪ್ರಾಯದ, ನೀರೆಯರ್= ನಾರಿಯರು, ಸಂಭ್ರಮದೊಳು= ಆನಂದದಿಂದ, ಒಗ್ಗಾಗಿ= ಒಂದಾಗಿ, ನಡೆತಂದರು= ಬಂದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರ ಸೊಂಟವು ಬಹಳ ಸಣ್ಣಗೂ ಅವರ ಹಲ್ಲುಗಳು ಬಹಳ ಬೆಳ್ಳಗೂ ಇದ್ದವು. ವಿಶಾಲವಾದ ಕೆನ್ನೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರ ಜಡೆಗಳು ನಾಗರಹಾವಿನಂತೆ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದವು. ಸುವರ್ಣ ಕುಂಭಗಳಂತಿರುವ ದಪ್ಪ ಮೊಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ನುಡಿಯು ಗಿಳಿಗಳ ನುಡಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರಮಾಡುವಂತಿತ್ತು.
ಕಲಕೀರವಾಣಿಯರ್ ಕಾಳಾಹಿವೇಣಿಯರ್।
ಕಲಭ ಮದಯಾನೆಯರ್ ಕಾಯಜ ನಿಧಾನೆಯರ್।
ಕಲಧೌತ ಗಾತ್ರೆಯರ್ ಕಂಜಳದ ನೇತ್ರೆಯರ್ ಕಳೆವೆತ್ತ ಕಾಮಿನಿಯರು॥
ಕಲಶಕುಚಯುಗಳೆಯರ್ ಕನಕ ಮಣಿನಿಗಳೆಯರ್।
ಕಳಕಳಿಪ ವದನೆಯರ್ ಕುಲಿಶಾಭ ರದನೆಯರ್।
ಕಳೆದುಳಿದ ರನ್ನೆಯರ್ ಕಾಂತಿಸಂಪನೆಯರ್ ನಂದನಕೆ ನಡೆತಂದರು॥೩॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಕಲ= ಇಂಪಾಗಿ ಗಾನ ಮಾಡತಕ್ಕ, ಕೀರ= ಗಿಳಿಗಳ ಹಾಗೆ, ವಾಣಿಯರ್= ನುಡಿಯತಕ್ಕ, ಕಾಳಾಹಿ= ಕರೀ ನಾಗರಹಾವಿನಂತೆ ಕಾಣತಕ್ಕ, ವೇಣಿಯರ್= ಜಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಲಭಮದ= ಮತ್ತಗಜಗಳಂತೆ, ಯಾನೆಯರು= ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಕಾಯಜ= ಮನ್ಮಥನಿಗೆ, ನಿಧಾನೆಯರು= ಕಾರಣಭೂತರಾಗಿರತಕ್ಕ, ಕಲಧೌತಗಾತ್ರೆಯರು= ಸುವರ್ಣ ಛಾಯೆಯಿಂದ ಕೂ-
ಡಿರುವ, ಕಂಜದಳ= ಕಮಲದ ಎಸಳ್ಗಳಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ, ನೇತ್ರೆಯರು= ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಲಶ= ಸುವರ್ಣದ ಗಡಿಗೆಯಂತೆ
ಕುಚಯುಗಳೆಯರು= ಎರುಡು ಮೊಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಕನಕಮಣಿ= ಬಂಗಾರ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ನಿಗಳೆಯರು= ಕೈ ಕಡಗ ಕಾಲ್ಗಡಕಗಳನ್ನುಳ್ಳ, ಕಳ ಕಳಿಪ= ಪ್ರಕಾಶಿಸತಕ್ಕ, ವದನೆಯರು= ಮುಖವುಳ್ಳವರು, ಕುಂದ= ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಹಾಗೆ, ಆಭ= ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ರದನೆಯರು= ದಂತಪಙ್ತಿಗಳನ್ನುಳ್ಳ, ಕಳದು= ಹುಡುಗುತನ ಹೋಗಿ, ಉಳಿದ= ಮುದಿಯಾ-
ಗುವುದು ಮಿಕ್ಕಿರುವ, ರನ್ನೆಯರು= ಪ್ರಾಯದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಕಾಂತಿ ಸಂಪನ್ನೆಯರು= ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿ-
ರುವ, ಕಳೆವೆತ್ತ= ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾಗಿರತಕ್ಕ, ಕಾಮಿನಿಯರೈ= ನಾರಿಯರು, ನಂದನಕೆ= ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ, ನಡೆತಂದರು= ಬಂದು ಸೇರಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:-ಇಂಪಾದ ಗಿಳಿಯಂತೆ ಮಾತನ್ನಾಡುವವರು, ಕರಿನಾಗರ ಹಾವಿನಂತೆ ಐದ್ದವಾಗಿಯೂ ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಜಡೆಯುಳ್ಳವರು. ಮತ್ತಗಜವದನೆಯರು, ಕಾಮೋದ್ರೇಕವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಬಲ್ಲವರು, ಬಂಗಾರದ ಬಣ್ಣದ ಮೈಬಣ್ಣವು-
ಳ್ಳವರು, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು, ಕಳೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ತರುಣಿಯರು, ಕಳಶಕುಚ ಯುಗಳವುಳ್ಳವರು, ಬಂಗಾರ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೈ ಕಾಲ್ಗಳ ಆಭರಣವುಳ್ಳವರು, ಹೊಳೆಹೊಳೆವ ಮುಖವುಳ್ಳವರು, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಮೊಗ್ಗಿನಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
ತಳಿರಡಿಗೆ ತೊಂಡೆವಣ್ ತುಟಿಗೆ ತಾವರೆ ಮೊಗಕೆ।
ಬೆಳಗಾಯಿ ಮೊಲೆಗೆ ನೈದಿಲೆ ಕಣ್ಗೆ ಬಾಳೆ ತೊಡೆ।
ಗೆಳೆವಳ್ಳಿಮೈಗೆ ಸಂಪಗೆ ನಾಸಿಕಕೆ ಮಲ್ಲಿಗೆ ನಗೆಗೆ ಮೊಲ್ಲೆ ಪಲ್ಗೆ॥
ಅಳಿ ಕುಂತಳಕೆ ನವಿಲ್ ನುಡಿಗಂಚೆ ನಡೆಗೆ ಕೋ।
ಗಿಲೆ ಗಿಳಿಗಳಿಂಚರಕೆ ಸೋಲ್ದವಯವಂಗುಳೊಳ್।
ನೆಲಸಿದುವು ಪೆಣ್ಗಳ್ಗೆ ಸೋಲದವರಾರ್ ನಡೆತಂದರಂಗನೆಯರು॥೪॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಅಡಿಗೆ= ಪಾದಗಳಿಗೆ, ತಳಿರು= ಚಿಗುರು, ತುಟಿಗೆ= ಕೆಳಭಾಗದ ತುಟಿಗೆ, ತೊಂಡೆವಣ್ಣು= ತೊಂಡೆಯ ಹಣ್ಣು, ಮೊಗಕೆ=ಮುಖಕ್ಕೆ, ತಾವರೆ=ಕಮಲ, ಮೊಲೆಗೆ= ಕುಚಗಳಿಗೆ, ಬೆಳುಗಾಯಿ= ಬೇಲದಹಣ್ಣು, ಕಣ್ಗಗೆ= ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ, ನೈದಿಲೆ= ಕಪ್ಪು ಕಮಲವು, ತೊಡೆಗೆ= ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ, ಬಾಳೆ= ಕದಳಿಸ್ತಂಭವು, ಮೈಗೆ=ದೇಹಕ್ಕೆ, ಎಳೆವಳ್ಳಿ= ಕೋಮಲವಾದ ಲತೆ, ನಾಸಿಕ= ಮೂಗಿಗೆ, ಸಂಪಗೆ= ಸಂಪಗೆ ಹೂ, ಪಲ್ಗೆ= ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ, ಮೊಲ್ಲೆ= ಮಲ್ಲಿಗೆ, ನಗೆಗೆ= ಮುಗುಳ್ನಗೆಗೆ, ಮಲ್ಲಿಗೆ = ಮಲ್ಲಿಕಾ ಕುಸುಮ, ಕುಂತಲಕೆ= ಕೂದಲಿಗೆ, ಅಳಿ= ದುಂಬಿಗಳು, ನಡೆಗೆ= ನಡೆಯುವ ರೀತಿಗೆ, ಅಂಚೆ= ಹಂಸವೂ, ಇಂಚರಕೆ= ಮೃದುಧ್ವನಿಗೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಗಿಳಿಗಳ = ಶುಕ ಪಿಕಂಗಳು, ಸೋಲ್ದು= ಪರಾಜಯಹೊಂದಿ, ಅವಯವಂಗಳೊಳ್= ದೇಹದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ನೆಲಸಿದವು= ಸೇರಿದವು, ಆರು=ಯಾರುತಾನೆ, ಹೆಣ್ಗಳಿಗೆ= ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪಾಶಕ್ಕೆ, ಸೋಲದವರು= ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ,( ಎಲ್ಲರೂ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುವರು) ಎನಲ್= ಎಂಬ ತೆರನಾಗಿ, ಅಂಗನೆಯರು= ನಾರಿಯರು, ನಡೆತಂದರು= ಬಂದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಪಾದಕ್ಕೆಶಚಿಗುರು, ತೊಂಡೆಯ ಹಣ್ಣು ತುಟಿಗೆ, ಕಮಲವು ಮುಖಕ್ಕೆ, ಬೇಲದಹಣ್ಣು ಮೊಲೆಗೆ, ನೈದಿಲೆಯು ಕಣ್ಣಿಗೆ, ಬಾಳೆಯ ದಿಂಡು ತೊಡೆಗೆ, ಎಳೆಯ ಲತೆಯು ಮೈಗೆ, ಸಂಪಿಗೆಯು ಮೂಗಿಗೆ, ಮಲ್ಲಿಗೆಯು ನಗೆಗೆ, ಮೊಲ್ಲೆಯ ಹೂ ಹಲ್ಲಿಗೆ, ದುಂಬಿಯು ಮುಂಗುರುಳಿಗೆ, ನವಿಲು ಇಂಪಾದ ಧ್ವನಿಗೆ, ಹಂಸವು ನಡೆಗೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಗಿಳಿಗಳು ಇಂಪಾದ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಸೋತು ಹೆಣ್ಣುಗಳ ಆಯಾಯ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದವು ಎಂದಮೇಲೆ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಸೋಲದವರಾರು ಎನ್ನುವಂತೆ ತರುಣಿಯರು ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
ಮಿಂಡೆದ್ದ ಪೆಣ್ಗಳುಪವನಕೆ ನಡೆತಂದು ಮುಂ।
ಕೊಂಡು ಬಹುವಿಧದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದೆ ಭುಲ್ಲವಿಸಿ।
ಕಂಡ ಕಂಡವನಿಜಾತಂಗಳಂ ಚಿಗುರಿಸಿದರೊಡನೆ ಪೂದೋರಿಸಿದರು॥
ತಂಡತಂಡದೊಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪರಿಯಲರ್ಗೊಯ್ದು।
ಬೆಂಡಾಗಿ ಬಂದು ನಿರ್ಮಲ ಸರೋವರವನು।
ದ್ದಂಡದೊಳ್ ಪೊಕ್ಕರಂಬುಕ್ರೀಡೆಗಂಗಜನ ಸೊಕ್ಕಾನೆಗಳ ತೆರದೊಳು॥೫॥
ಮಿಂಡೆದ್ದ= ಗೃಹಸ್ತಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವರಾಗಿರತಕ್ಕ, ಪೆಣ್ಗಳು= ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಉಪವನಕೆ= ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ, ನಡೆತಂದು=ಬಂದು, ಮುಂಕೊಂಡು= ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆದು, ಬಹುವಿಧ= ಅನೇಕ ತೆರನಾದ, ಚೇಷ್ಠೆಗಳಿಂದ= ನಡವಳಿಕೆಗಳಿಂದ, ಭುಲ್ಲವಿಸಿ=ಸಂತ-
ಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕಂಡಕಂಡ= ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗೋಚರವಾದ, ಅವನಿಜಾತಂಗಳಂ= ಮರಗಳನ್ನು, ಚಿಗುರಿಸಿದರ್= ಚಿಗುರುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು, ಒಡನೆ= ತಡಮಾಡದೆ, ಪೂದೋರಿಸಿದರು= ಹೂವಿನಿದ ತುಂಬಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ= ಆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ತಂಡತಂ-
ಡದೊಳು= ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ, ಪರಿಪರಿಯ= ಬಗೆಬಗೆಯಾದ, ಅಲರ್= ಹೂಗಳನ್ನು, ಕೊಯ್ದು= ಬಿಡಿಸಿ, ಬೆಂಡಾಗಿ= ಚೈತನ್ಯ ಹೋಗಲಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಂಗಜನ= ಮದನನ, ಸೊಕ್ಕಾನೆಗಳ = ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳ, ತೆರದೊಳು= ರೀತಿಯಿಂದ, ಅಂಬುಕ್ರೀಡೆಗೆ= ನೀರಾಟವಾಡಲು, ನಿರ್ಮಲ ಸರೋವರವನು= ತಿಳಿನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಸರೋವರವನ್ನು, ಉದ್ದಂಡದೊಳ್= ನಿರುಪಾಧಿಕವಾಗಿ, ಪೊಕ್ಕರು= ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:-ಹೀಗೆ ಏರು ಜವ್ವನದ ಹೆಣ್ಣುಗಳು ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮುಂದೆ ಬಿದ್ದು ಅನೇಕ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಗಿಡಮರ-
ಬಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಚಿಗುರಿಸಿ, ಹೂವು ಬಿಡುವಂತೆಮಾಡಿದರು. ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಪರಿಪರಿಯ ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ, ಆಯಾಸವಾ-
ಗಲು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮನ್ಮಥನ ಸೊಕ್ಕಾನೆಗಳಂತೆ ಜಲಕ್ರೀಡೆಗಿಳಿದರು.
ನಿರಿ ಗುರುಳ್ಗಳ ತುಂಬಿಗಳ ಪೊಳೆವ ಲೋಚನದ।
ಮರಿಮೀನ ಮೊಗದಲರ್ದಾವರೆಯ ತಿವಳಿಗಳ।
ಕಿರುದೆರೆಯ ಕಂಧರದ ಕಂಬುವಿನ ಘನ ಕುಚಂಗಳ ಕಂಜ ಮುಕುಳಂಗಳ॥
ಪೊರೆವಾರ ಪುಳಿನದ ತನುಚ್ಛವಿಯ ತಿಳಿನೀರ।
ಮೆರೆವ ಮಧ್ಯದ ಮೃಣಾಳದ ಬಗೆಯ ಭೇದಮಂ।
ಕುರುಪಿಡುವೊಡರಿದೆನಲ್ ಸರಸಿಯೊಳ್ ತರಳೆಯರ ಜಲಕೇಳಿ ಕಣ್ಗೆಸೆದುದು॥೬॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ತರಳೆಯರ= ಬಾಲೆಯರ, ಜಲಕೇಳಿ= ಜಲಕ್ರೀಡೆ, ಸರಸಿಯೊಳ್= ಸರೋವರದಲ್ಲಿ, ತುಂಬಿಗಳ = ಅಳಿವಿಂಡಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯತಕ್ಕ, ನಿಡುಗುರುಳ್ಗಳ= ಉದ್ದನೆಯ ಕೂದಲ್ಗಳಿಂದಲೂ, ಮರಿಮೀನ= ಎಳೆ ಮೀನುಗಳ
ಹಾಗಿರುವ, ಪೊಳೆವ= ಪ್ರಕಾಶವಾದ, ಲೋಚನ=ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ಅಲರ್ದಾವರೆಯ= ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಹೂವಿನ ಮೇಲಿರುವ ಗೆರೆಗಳಂತೆ, ತ್ರಿವಳಿಗಳ= ಮೂರುಗೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲುಳ್ಳ, ಕಿರುದೆರೆಯ= ಸಣ್ಣ ಅಲೆಗಳ, ಕಂಬುವಿನ= ಶಂಕವನ್ನು ಹೋಲುವ, ಕಂಧರದ= ಕಂಠವುಳ್ಳ, ಕಂಜ= ತಾವರೆಯ, ಮುಕುಳಂಗಳ= ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಹಾಗೆ ಇರುವ, ಘನಕುಚಂಗಳ= ದೊಡ್ಡದಾದ ಸ್ತನಗಳ, ಪೊರೆವಾರ ಪುಳಿನದ= ಬಲವಾದ ನಿತಂಬದ, ತನಿವಾರ= ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಉದಕದಂತಿರುವ,ತನುಚ್ಛವಿಯ= ದೇಹಸೌಂದರ್ಯವುಳ್ಳ, ಮೃಣಾಳದ= ತಾವರೆ ದಂಟನ್ನು ಹೋಲುವ, ಮೆರೆವ= ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಮಧ್ಯದ= ಸೊಂಟದ, ಬಗೆಯ= ತೆರದ, ಭೇದಮಂ= ವ್ಯತ್ಯಸ್ತವನ್ನು, ಕುರುಪಿಡಲು= ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು,ಅರಿದು= ಅಸಾಧ್ಯವು, ಎನಲ್= ಎನ್ನುವಂತೆ, ಕಣ್ಗೆ= ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ, ಎಸೆದುದು= ಅಂದವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಆ ಸುಂದರ ತರುಣಿಯರ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ. ಕುರುಳುಗಳೋ ತುಂಬಿಗಳೋ, ಹೊಳೆವ ಕಣ್ಣುಗಳೋ ಮರಿಮೀನುಗಳೋ, ಅರಳಿದ ತಾವರೆಯೋ ಮುಖ ಕಮಲವೋ, ತ್ರಿವಳಿಗಳೋ ಕಿರುದೆರೆಗಳ ಕತ್ತೋ ಶಂಖವೋ,ಮೊಲೆಗಳೋ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗುಗಳೋ, ಜಘನವೋ ಮರಳು ದಿನ್ನೆಯೋ, ತನುವಿನ ಕಾಂತಿಯೋ ತಿಳಿನೀರೋ, ನಡುವೋ ಕಮಲದ ದಂಟೋ, ಅವುಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದೇ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬಂತೆ ತರುಣಿ-
ಯರು ಜಲಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಡಿದರು. ತುಂಬಿಯೋ ಮೊದಲಾದವು ಅವರ ಆಯಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದವು.
ಲಲನೆಯರ್ ತಾವರೆದೆರದ ಮೇಲುದಿನೊಳೆಸೆವ।
ನೆಲೆಮೊಲೆಗಳಲುಗೆ ತಾವರೆದೆರೆದ ಕೈಗಳಿಂ।
ತುಡುಕಿದರ್ ಚೆಲ್ವಕಂಕಣ ರವಂ ಮಿಗೆ ಚೆಲ್ವಕಂಕಣ ರವಂಗಳೊಡನೆ॥
ವಿಲಸಿತದ ಕಾಸಾರದಂಬುಗಳನೆಸೆವ ಜೀ।
ರ್ಕೊಳವಿಗಳ ಕದನ ಕಾಸಾರದಂಬುಗಳವೋ।
ಲಳವಡಿಸಿ ಸರಸಕೇಳಿಗೆ ಪೊಕ್ಕರಡಿಗಡಿಗೆ ಸರಸಕೇಳಿಯಾಗಲು॥೭॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಲಲನೆಯರು= ಸ್ತ್ರೀಯರು, ತಾವು= ತಾವುಗಳು, ಅರೆದೆರೆದ= ಅರ್ಧತೆಗೆದಿರತಕ್ಕ,ಮೇಲುದಿನೊಳ್= ಸೀರೆಯ ಅಂಚಿನಿಂದ, ಎಸೆವ= ಹೊಳೆಯುವ, ನೆಲೆಮೊಲೆಗಳು= ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ತನಗಳು, ಅಲುಗೆ= ಅಲ್ಲಾಡಲು, ತಾವರೆ= ಸರೋಜವು, ತೆರೆದಕೈಗಳಿಂ= ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕೈಗಳಿಂದ, ತುಡುಕಿದರ್= ಹಿಡಿದರು, ಚೆಲ್ವ= ಅಂದವಾಗಿರುವ, ಕಂಕಣ= ಕೈ ಕಡಗಗಳ, ರವಂ=ಶಬ್ಧವು, ಮಿಗೆ= ಹೆಚ್ಚಾಗಲು, ಚೆಲ್ವ= ಮೇಲಾದ, ಕಂ= ಉದಕದ, ಕಣ= ಹನಿಗಳ, ರವಂಗಳೊಡನೆ= ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ, ವಿಲಸಿತ= ಹೊಳೆಯುವ, ಕಾಸಾರದ= ಸರೋವರದ, ಅಂಬುಗಳನು= ಉದಕವನ್ನು, ಎಸೆವ= ಚನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಜೀರ್ಕೊಳವಿಗಳ= ನೀರನ್ನೆರಚುವ ಯಂತ್ರಗಳ, ಕದನಕೆ= ಟಕ್ಕೆ, ಆಸಾರದ= ರಕ್ತಛಾಯೆಯ, ಅಂಬುಗಳವೋ-
ಲ್=ಕಣಗಳಂತೆ, ಅಳವಡಿಸಿ = ಅನುವಾಗಿ, ಸರಸಕೇಳಿಗೆ = ಶೃಂಗಾರ ಚೇಷ್ಟೆಗೆ, ಅಡಿಗಡಿಗೆ= ಬಾರಿಬಾರಿಗೂ, ಆಗಲು= ಆಗಲಾಗಿ, ಜಲಕ್ರೀಡೆಗೆ= ನೀರಾಟಕ್ಕೆ, ಪೊಕ್ಕರು= ಸೇರಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಆ ಲಲನೆಯರು ಅರೆತೆರೆದ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿರುವ ಚೆಲುವಾದ ಮೊಲೆಗಳು ಅಲುಗುತ್ತಿರಲು, ಅರೆತೆರೆದ(ಅಗಲಿಸಿದ) ಕೈಗಳ ಕಂಕಣಗಳು ಅಲುಗುತ್ತಿರುವ ಕಂಕಣಗಳ ಶಬ್ಧದೊಡನೆ ನೀರನ್ನು ಚಿಮ್ಮುವ ಜೀರುಕೊಳವೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಸ-
ಕೇಳಿಗೆ ಅನುವಾಗಿ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸಂತೋಷ ಹೆಚ್ಚಿತು.
ಹೊಳೆವ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಭಾಸುರ ಚಾಪಲತೆಯ ಮಂ।
ಡಳಿಸಿದುನ್ನತ ಪಯೋಧರದ ಕಡೆಗಣ್ಣ ಚಂ।
ಚಲದ ಭೂಷಣದ ಘನರವದ ಚಿತ್ರಾಂಗಿಯರ್ ತವೆ ಹಸ್ತದೊಳ್ ತೋಯದ॥
ಮಳೆಗರೆವುದಚ್ಚರಿಯೆ ಪೇಳೆನೆ ಸೈವಾರಿಯಂ।
ತುಳುಕಿದರ್ ಬಿಂಕದಿಂದೊರೋರ್ವರ ಮಂಲೆ।
ಮೊಲೆಗೆಲದ ಕುಂಕುಮದ ಕದಡರುಣ ಗಿರಿತಟದ ಕೆಂಬೊನಲ್ಗಳವೊಲಾಗೆ॥೮॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಹೊಳೆವ = ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಹುಬ್ಬುಗಳ = ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಭಾಸುರ= ಹೊಳೆಯುವ, ಚಾಪಲತೆಯ= ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಮಂಡಳಿಸಿದ= ದುಂಡಾಗಿರುವ, ಉನ್ನತಪಯೋಧರದ= ದೊಡ್ಡದಾದ ಮೊಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕಡೆಗಣ್ಣ = ಕಟಾಕ್ಷದ, ಚಂಚಲದ= ಚಲನೆಯುಳ್ಳ, ಭೂಷಣದ= ಒಡವೆಗಳ, ಘನರವದ= ಹೆಚ್ಚು ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ. ಚಿತ್ರಾಂಗಿಯರು= ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಹಸ್ತದೊಳ್= ಕರಗಳಲ್ಲಿ, ತವೆ=ಚನ್ನಾಗಿ, ತೋಯದ ಮಳೆಗರೆವುದು= ನೀರನ್ನು ಎರಚುವ, ಅಚ್ಚರಿಯೆ= ಆಶ್ಚರ್ಯವೇ, ಪೇಳು= ಹೇಳು, ಎನೆ= ಎಂದು ಹೇಳಲು, ಬಿಂಕದಿಂದ=ಒತ್ತಾಗಿ, ಓರ್ವರು= ಒಬ್ಬರು, ಓರ್ವರಮೇಲೆ= ಮತ್ತೊಬ್ಬರಮೇಲೆ, ಮೊಲೆ= ಕುಚಗಳ, ಕೆಲದ= ಪಕ್ಕದ, ಕುಂಕುಮದ= ಕುಂಕುಕೇಸರಿ ಲೇಪಿತ- ವಾದ, ಕದಡಿ= ಕದಡಿದ ಕಾರಣ, ಅರುಣ=ಕೆಂಪಾದ, ಗಿರಿತಟದ= ಪರ್ವತಪ್ರಾಂತದ, ಕೆಂಬೊನಲ್ಗಳವೊಲ್= ರಕ್ತವರ್ಣದ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ, ಆಗೆ= ಕಾಣುವ, ಸುವಾರಿಯಂ= ನಿರ್ಮಲ ನೀರನ್ನು, ತುಳುಕಿದರು= ಎರಚಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಒಬ್ಬರಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರನ್ನು ಎರಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕುಂಕುಮ ಕಸ್ತೂರಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕದಡಿ ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಆ ಸರೋವರದ ನೀರೆಲ್ಲಾ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಲಿತ್ತು.
ಹರಿಯ ಲೋಚನಮಜಂ ಕುಳ್ಳಿರ್ಪ ತಾಣಮಿಂ।
ದಿರೆಯ ನಿಳಯಂ ದಿವಾಕರನ ಕೆಳೆ ಮನ್ಮಥನ।
ಸರಳ್ಕಾಡಿಗಳಿಕ್ಕೆ ಪರಿಮಳದ ಬೀಡೆನಿಸಿಕೊಂಡು,ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೊಳು॥
ಪರಿಶೋಭಿಸಿದುವಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿಂಗಳಂ ಪೋಲ್ವ।
ತರುಣಿಯರ ಚೆಲ್ವ ನಗೆಮೊಗದ ಮುಂದೀಗ ತಾ।
ವರೆಯಾದುವೆಂಬಂತೆ ಪೆಣ್ಗಳಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಸೋಲ್ದುವಾ ಕೊಳದ ಕಮಲಂಗಳು॥೯॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಹರಿಯ= ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನ, ಲೋಚನಂ= ನಯನವು, ಅಜಂ= ಬ್ರಹ್ಮನು, ಕುಳ್ಳಿರ್ಪ= ಕುಳಿತಿರುವ, ತಾಣಂ= ಸ್ಥಾನವು, ಇಂದಿರೆಯ= ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ, ನಿಳಯಂ= ಮಂದಿರವು, ದಿವಾಕರನ = ಸೂರ್ಯನ, ಕಳೆ=ಹೊಳಪು, ಮನ್ಮಥನ= ಮದನನ, ಸರಳು= ಬಾಣ, ಆರಡಿಗಳಿಗೆ=ದುಂಬಿಗಳಿಗೆ,ಇಕ್ಕೆ= ವಾಸಸ್ಥಾನವು, ಪರಿಮಳದ= ಸುರಭಿಯ, ಬೀಡು= ನೆಲೆ, ಎನಿಸಿಕೊಂಡು= ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೊಳು= ಪೂರೈಸುವಿಕೆಯಿಂದ,ಪರಿಶೋಭಿಸಿದವು= ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದವು, ಅಲ್ಲಿ= ಆ ಕಾಸಾರದಲ್ಲಿ, ಈಗ= ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ನೆರೆ= ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ತಿಂಗಳಿಂ= ಚಂದ್ರಿಕೆಯಿಂದ,
ಪೋಲ್ವ= ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿರುವ, ತರುಣಿಯರ= ನಾರಿಯರ, ಚೆಲ್ವ= ಅಲಂಕಾರವಾದ, ನಗೆ ಮೊಗದ ಮುಂದೆ= ಮಂದ-
ಹಾಸದ ತಾವರೆಯ ಎದುರಿಗೆ, ತಾವು= ತಾವರೆಗಳು, ಅರೆಯಾದವು= ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಎಂಬಂತೆ= ಎನ್ನುವ ಹಾಗೆ, ಆ ಹೆಂಗಳ= ಆ ಬಾಲೆಯರ, ಆಸ್ಯಕೆ= ಮುಖಕಮಲಕ್ಕೆ, ಆ ಕೊಳದ ಕಮಲಂಗಳು= ಆ ಸರೋವರದ ತಾವರೆ ಹೂಗಳು, ಸೋಲ್ದವು= ಸೋತುಬಿಟ್ಟವು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಆ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ತಾವರೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಸೂರ್ಯಂ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ, ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ, ಸುವಾಸನೆಯನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ್ಯೂಕೂಡ ಆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯನ್ನಾಡುತ್ತಲಿರುವ ಬಾಲೆಯರ ಮುಖಕಮಲವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾಚಿಕೆಪಡುವಂತಾಯ್ತು.
ಮೇಲಕ್ಕುಪ್ಪರಿಸಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬಿದ್ದೊಡಂ।
ಲೋಲ ಲೋಚನಕೆ ಪಾಸಟಿಯಾಗದಿರೆ ಮೀನ್ಗ।
ಳಾಳದೊಳ್ ಮುಳುಗಿದುವು ಗತಿಗಳ ವಿಲಾಸಮಂ ಕಂಡು ಕಲಹಂಸಗಳು॥
ಕಾಲಿಂದ ನಡೆಯಲೊಲ್ಲದೆ ನಭಕೆ ಪಾರಿದುವು।
ಬಾಲೆಯರ ಕಣ್ಣ ಹೊಳಹಿಗೆ ಗಮನದುಜ್ಜುಗಕೆ।
ಸೋಲದವರಾರೆಂಬ ತೆರನಾಗೆ ಸಲಿಲದೊಳ್ ಕ್ರೀಡಿಸಿದರಂಗನೆಯರು॥೧೦॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಮೀನ್ಗಳು= ಮೀನುಗಳು, ಮೇಲಕೆ= ಮೇಲ್ಗಡೆಗೆ, ಉಪ್ಪರಿಸಿ= ನೆಗೆದು, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ = ತಲೆಯನ್ನು ಕೆಳಗೆಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಬಿದ್ದಡಂ= ಬಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಲೋಲಲೋಚನಕೆ= ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ, ಪಾಸಟಿ-
ಯು=ಸರಿಯಾದದ್ದು, ಆಗದಿರೆ= ಆಗದೆ ಹೋದ ಕಾರಣ, ಆಳದೊಳ್= ಬಹಳ ಆಳಕ್ಕೆ ಮುಳುಗಿದವು= ಮುಳುಗಿಕೊಂಡ-
ವು, ಕಲಹಂಸಗಳು=ಅಂಚೆಗಳು, ಗತಿಗಳ ವಿಲಾಸಮಂ ಕಂಡು= ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಲಿಂದ= ತಮ್ಮಕಾಲು
ಗಳಿಂದ , ನಡೆಯಲೊಲ್ಲದೆ=ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಶೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಭಕೆ= ಅಂತರಿಕ್ಷಕೆ, ಪಾರಿದವು= ಹಾರಿದವು, ಅಂಗನೆಯರು= ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರೊ, ಬಾಲೆಯರ ಕಣ್ಣ ಹೊಳಹಿಗೆ= ಯುವತಿಯರ ನೇತ್ರಗಳ ಕಾಂತಿಗೆ, ಗಮನ= ನಡೆಯುವ, ಉಜ್ಜುಗಕೆ= ಕೆಲಸಕ್ಕೆ, ಸೋಲದವರು= ಪರಾಭವವನ್ನೈದದವರು, ಆರು=ಯಾರಿದಾರೆ, ಎಂಬತೆರನಾಗೆ= ಎಂಬ ಬಗೆಯಾಗೆ, ಸಲಿಲದೊಳ್= ಸರೋವರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಕ್ರೀಡಿಸಿದರು= ಆಟವಾಡಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬಿದ್ದರೂ, ಈ ತರುಣಿಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮರಿಮೀನುಗಳು ನಾಚಿ ಸರೋವರದ ತಳಕ್ಕೆ ಹೋದವು. ತರುಣಿಯರ ನಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಹಂಸಗಳು ನಾಚಿ ನಡೆಯಲು ಒಲ್ಲದೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರೆದವು. ಹೆಂಗಳ ಕಣ್ಣ ಕಾಂತಿಗೆ, ನಡೆಯ ವಿಲಾಸಕ್ಕೆ ಸೋಲದವರಾರು ಎಂಬಂತೆ ಆ ಬಾಲೆಯರು ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು
ಶಿಖರಿ ದಶನ ದ್ಯುತಿಯ ಬೆಳ್ನಗೆಯ ಸೂಸಲೆನೆ।
ನಖ ರುಚಿಯ ತೆರಳಿಕೆಯ ಹೊರಳಿಯೆನೆ ಲೋಚನ ವಿ।
ಶಿಖದ ಮುಮೊನೆಯೊಗರ ಧಾಳಿಯೆನೆ ಹಾರಮಂ ಪರಿದು ಬೀರ್ದರೊ ಪೇಳೆನೆ॥
ಸಖಿಯರಂ ಕೂಡಿಕೊಂಡೊರ್ವರೊರ್ವರ್ಗೆ ಸ।
ಮ್ಮುಖವಾಗಿ ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರಾಗ।
ಸುಖ ಜಲಕ್ರೀಡೆಯೊಳ್ ಚೆಲ್ವ ತಿಳಿನೀರ ತುಂತುರ್ವನಿಗಳೆಸೆದಿರ್ದುವು॥೧೧॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :-= ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರು= ಮಂತ್ರಿಯ ಮಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕುವ-ರಿಯರು,
ಸಖಿಯರಂ ಕೂಡಿಕೊಂಡು= ಗೆಳತಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಓರ್ವರು= ಒಬ್ಬರು, ಓರ್ವರ್ಗೆ= ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ, ಸಮ್ಮುಖಮಾಗಿ= ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ನಿಂತು, ಸುಖ= ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಬೀರುವ, ಜಲಕ್ರೀಡೆಯೊಳ್ = ನೀರಾಟದಲ್ಲಿ, ಚೆಲ್ವ= ಎರಚಾಡುವ,ತಿಳಿ-
ನೀರ= ಶುಭ್ರವಾದ ನೀರ, ತುಂತುರ್ವನಿಗಳು= ನೀರಿನ ಕಣಗಳು, ಶಿಖರಿ= ದಾಡಿಮೀ ಬೀಜಗಳಂತಿರತಕ್ಕ,ದಶನ= ಹಲ್ಲು-
ಗಳ, ದ್ಯುತಿಯ= ಪ್ರಭೆಯಂತಿರುವ, ಬೆಳ್ನಗೆಯ ಸೂಸಲು= ಮಂದಹಾಸದ ಪ್ರವಾಹವು, ಎನೆ= ಎಂಬಂತೆ, ನಖರುಚಿಯು=
ಉಗುರುಗಳ ಕಾಂತಿಯು, ತೆರಳಿಕೆಯ= ಪ್ರಸರಣದ, ಹೊರಳಿ= ಸಮುದಾಯವು, ಎನೆ= ಎಂಬಂತೆ, ಲೋಚನವಿಶಿಖದ=
ಕಣ್ಣಿನ ನೋಟವೆಂಬ ಬಾಣದ, ಮುಮ್ಮೊನೆಯ= ತುದಿಯ, ಒಗರ=ಕಳೆಯ, ಧಾಳಿಯು= ಸಮುದಾಯವು, ಎನೆ= ಎನ್ನು-
ವಂತೆ, ಹಾರಮಂ= ಮುತ್ತಿನ ಮಾಲಿಕೆಯನ್ನು, ಪರಿದು= ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ, ಬೀರ್ದರೊ= ಎರಚಿಬಿಟ್ಟರೊ, ಪೇಳು= ನುಡಿ, ಎನೆ= ಎಂಬಂತೆ, ಎಸೆದಿರ್ದವು= ಹೊಳೆಹೊಳೆಯುತ್ತಲಿದ್ದವು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರು ಸಖಿಯರೊಡನೆ ಒಬ್ಬರಮೇಲೊಬ್ಬರು ನೀರೆರಚುವಾಗ ಹರಿದ ತುಂತುರುಗಳು ದಾಳಿಂಬೆಯ ಬೀಜದಂತಿರುವ ಹಲ್ಲುಗಳ ಕಾಂತಿಯ ಮಂದಹಾಸದ ಹರಡುವಿಕೆಯೋ, ಉಗುರುಗಳ ಕಾಂತಿಯ ಪ್ರವಾಹವೋ, ನೋಟವೆಂಬ ಬಾಣದ ದಾಳಿಯೋ, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದರೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು
ಮುದದಿಂದ ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರೊಡನೆ।
ಸದತಿಯರ್ ನಾನಾಪ್ರಕಾರದಿಂ ಕ್ರೀಡಿಸಿದ।
ರುದಕದೊಳ್ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮಾನನ ಶುಧಾಂಶು ಮಂಡಲದ ಬೆಳುದಿಂಗಳಿಂದೆ॥
ಸುದಮಲ ಸರೋವರದ ತೀರದೊಳ್ ಬಳಸಿ ಕ।
ಟ್ಟಿದ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಸೋಪಾನದೊಳೊಸರ್ವ ನೀ।
ರೊದವಿತೆನೆ ಮೈಗಳ್ಗೆ ತಣ್ಣಸಂ ತೋರಲಾ ಕೊಳದಿಂದೆ ಪೊರಮಟ್ಟರು॥೧೨॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಉದಕದೊಳ್= ಆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಸುದತಿಯರು= ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲಾ, ವಿಷಯೆ
ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರೊಡನೆ= ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ= ತಂಡತಂಡ-
ವಾಗಿ, ಮುದದಿಂದ = ಆನಂದದಿಂದ, ಕ್ರೀಡಿಸಿದರು= ನೀರಾಟವಾಡಿದರು, ಬಳಿಕ =ಅನಂತರ, ಸತ್= ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅಮಲ= ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ಸರೋವರದ ತೀರದೊಳ್= ಕಾಸಾರದ ತಡಿಯಲ್ಲಿ, ಬಳಸಿ= ಆವರಿಸಿ, ಕಟ್ಟಿದ= ನಿರ್ಮಿಸಿರತಕ್ಕ, ಚಂದ್ರಕಾಂತದ= ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಶಿಲೆಯ, ಸೋಪಾನದೊಳು= ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ, ಒಸರ್ವ= ಜಿನುಗುವ, ನೀರು= ಉದಕವು, ತಮ್ಮ=ಸ್ವಕೀಯವಾದ, ಆನನ= ಮುಖದ, ಸುಧಾಂಶುಮಂಡಲದ= ಚಂದ್ರಮಂಡಲದ, ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ= ತಿಂಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ, ಒದವಿತು= ಉಂಟಾಯಿತು, ಎನೆ= ಎಂಬಂತೆ, ಮೈಗಳ್ಗೆ= ತಮ್ಮ ದೇಹಕ್ಕೆ, ತಣ್ಣನಂ= ಶೈತ್ಯವು, ತೋರೆ= ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆ ಕೊಳದಿಂದ= ಆ ಸರೋವರದಿಂದ, ಪೊರಮಟ್ಟರು= ಹೊರಗಡೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರು ತಮ್ಮ ಗೆಳತಿಯರೊಡನೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಟವಾಡಿದರು. ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಮುಖಚಂದ್ರದ ಬೆಳುದಿಂಗಳಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಶಿಲೆಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ದ್ರವಿಸಿ, ಆ ದ್ರವವು ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಶರೀರ ಅತಿ ತಣ್ಣಗಾಯಿತೆಂಬಂತೆ ತಣ್ಣಗಾಗಲು, ಸರೋವರದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
ಕೂಲವನಡರ್ದು ನನೆದಂಗದೊಳ್ ಪೊತ್ತಿದ ದು।
ಕೂಲದೊಳಿರಲ್ಕೆ ತಾಪಸರ ದೃಢಮತಿಗೆ ಪ್ರತಿ।
ಕೂಲ ಕೃತಿಗಳೊ ಮೋಹನದ ರಸದೊಳಾರ್ದತೆಯನಾಂತ ಚೆಲ್ವಿನ ಕಣೆಗಳೊ॥
ಸಾಲ ಮಣಿಮಯದ ಸೋಪಾನದೊಳ್ ನಿಲಿಸಿರ್ದ।
ಸಾಲಭಂಜಿಕೆಗಳೊ ವಿಚಿತ್ರಮೆನೆ ರಂಜಿತ ರ।
ಸಾಲ ಪಲ್ಲವ ಪಾಣಿ ಪಾದ ತಳದಬಲೆಯರ ರೂಪುಗಳ್ ಕಣ್ಗೆಸೆದವು॥೧೩॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ರಂಜಿತ= ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ರಸಾಲ=ಮಾವಿನಮರದ, ಪಲ್ಲವ= ಚಿಗುರನ್ನು ಹೋಲುವ, ಪಾಣಿ= ಕೈಗ-
ಳನ್ನೂ ,ಪಾದತಳದ= ಅಂಗಾಲುಗಳ, ಅಬಲೆಯರ= ನಾರಿಯರ, ರೂಪುಗಳ್= ಆಕೃತಿಗಳು,ಕೂಲವನು= ತೀರವನ್ನು, ಅಡರ್ದು= ಮೇಲೆಬಂದು, ನನೆದ= ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವ, ಅಂಗದ= ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಪತ್ತಿದ= ಸೇರಿರತಕ್ಕ, ದುಕೂಲದೊಳ್=ಸೀರೆ-
ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, ಇರಲ್ಕೆ= ಇರುವದರಿಂದ, ತಾಪಸರ= ತಪಸ್ವಿಗಳ, ದೃಢಮತಿಗೆ = ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತಕ್ಕೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲಕೃತಿಗ-
ಳೊ= ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ಆಕಾರಗಳೊ, ಮೋಹನದ= ಭ್ರಾಂತಿಯೆನ್ನತಕ್ಕ, ರಸದೊಳ್= ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಆರ್ದ್ರತೆಯನು= ತೊಯ್ದು ಹೋಗಿರುವಿಕೆಯನ್ನು, ಆಂತ=ಪಡೆದ, ಚೆಲ್ವಿನ= ಚನ್ನಾದ, ಕಣೆಗಳೊ= ಬಾಣಗಳೊ, ಸಾಲ= ಸಾಲಾಗಿರತಕ್ಕ, ಮಣಿಮಯ-
ದ= ರತ್ನಖಚಿತವಾದ (ಚಂದ್ರಕಾಂತದ) ಸೋಪಾನದೊಳ್= ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ, ನಿಲಿಸಿರ್ದ= ನಿಲ್ಲಿಸಿರತಕ್ಕ, ಸಾಲಭಂಜಿ-
ಕೆಗಳೊ= ಬೊಂಬೆಗಳೊ, ವಿಚಿತ್ರಂ= ಅಚ್ಚರಿಯು, ಎನೆ= ಎಂಬತೆರನಾಗಿ, ಕಣ್ಗೆ= ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ, ಎಸೆದವು= ಅಂದವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದವು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸರೋವರ ದಡವನ್ನು ಹತ್ತಿ ನಿಂತಿರಲು ಅವರುಟ್ಟ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಮೈಗೆ ಅಂಟಿದ್ದವು. ಅವರು ತಪಸ್ವಿಗಳ ದೃಢ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಆಕೃತಿಗಳೋ, ಮೋಹನರಸದಿಂದ ನೆನೆದ ಚಲುವಿನ ಬಾಣಗಳೋ, ಮಮಣಿಮಯವಾದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆಶನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಸಾಲು ಬೊಂಬೆಗಳೋ ಇದು ಅತಿವಿಚಿತ್ರ ಎನ್ನಿಸುವಂತೆ , ಮಾವಿನ ಮರದ ಚಿಗುರಿನಂತಿರುವ ಪಾದ ಕೈಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ತರುಣಿಯರ ರೂಪಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
ಅದಟಿಂದೆ ಮನ್ಮಥಂ ತ್ರಿಜಗಮಂ ಗೆಲ್ವೊಡೆಯೊ।
ಳೊದವಿದ ಪಲವು ಕೈದುಗಳನಲ್ಲಿ ಜಾಡಿಸಿ ತೊ।
ಳೆದು ತೀರದೊಳ್ ನಿಲಿಸಿ ಮೇಲಣಿಂದೊರೆಗಳಂ ತುಡಿಸಿದನೊ ಪೇಳೆನಲ್ಕೆ॥
ಉದಕದಿಂ ಪೊರಮಟ್ಟು ನಿಂದ ನೀರೆಯರ ಕಾ।
ಯದ ಬಳಿಯೆ ನನೆದು ನಿಡಿದಾಗಿ ಮಿಡಿಪರಿಯಂತಿ।
ಳಿದು ಜೋಲ್ವ ಕೇಶಪಾಶಂಗಳಾರಾಜಿಸಿದುವೇನೆಂಬೆನಚ್ಚರಿಯನು॥೧೪॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಉದಕದಿಂ= ಸರೋವರದ ನೀರಿನಿಂದ, ಪೊರಮಟ್ಟು = ಹೊರಬಂದು, ನಿಂದ= ನಿಂತುಕೊಂಡಿರತಕ್ಕ, ನೀರೆಯರ= ಸ್ತ್ರೀಯರ, ಕಾಯದಬಳಿಯ= ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ನೆನೆದು= ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ನಿಡಿಯಾಗಿ=ನೀಳವಾಗಿ, ಮಿಡಿಪರ್ಯಂತ= ಕಾಲಿನ ಕೊನೆತನಕ, ಇಳಿದು= ಇಳಿಬಿದ್ದು, ಜೋಲ್ವ= ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವ, ಕೇಶಪಾಶಂಗಳು= ಕೂದಲ್ಗಳು, ಮನ್ಮಥಂ= ಮದನನು, ತ್ರಿಜಗಮಂ= ಮೂರುಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಅಧಟಿಂದ= ಸಾಹಸದಿಂದ, ಗೆಲ್ವೆಡೆಯೊಳ್= ಜಯಿಸು-
ವಾಗ, ಒದಗಿದ್ದ= ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಪಲವು= ಹಲವು, ಕೈದುಗಳ= ಆಯುಧಗಳನ್ನು, ಅಲ್ಲಿ= ಆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ, ಜಾಡಿಸಿ= ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ, ತೊಳೆದು= ಕೊಳೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ತಿಕ್ಕಿ, ತೀರದೊಳ್= ತಡಿಯಲ್ಲಿ, ನಿಲಿಸಿ=ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಮೇಣಾ= ಅಲ್ಲದೆ, ಇಂದು= ಈ ಹೊತ್ತು, ಒರೆಗಳಂ ತೊಡಿಸಿದನೋ= ಕತ್ತಿಯ ಚೀಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದನೊ, ಪೇಳು= ಹೇಳು, ಎನಲ್ಕೆ= ಎಂಬರೀತಿಯಾಗಿ, ಆರಾಜಿಸಿದವು= ಹೊಳೆಯುತ್ತಲಿದ್ದವು, ಅಚ್ಚರಿಯನು= ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು, ಏನೆಂಬೆನು= ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಮನ್ಮಥನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಹಲವು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ತೊಳೆದು ನೇರನ್ನು ಕೊಡವಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಒರೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಆ ಸುಂದರಿಯರ ಕೂದಲುಗಳುಮುಡಿಯಿಂದ ಪಾದದವರೆಗೂ ರಾಜಿಸಿದವು.
ತೊಳಗುವ ನಿತಂಬ ಗಿರಿಯಿಂದಾಗಸಕೆ ಪರ್ಬಿ।
ಬೆಳೆಯವಲ್ಲಿಯ ಮೇಲೆ ನೆಲಸಿದೆಣೆವಕ್ಕಿಗಳ್।
ಬಳಿವಿಡಿದು ಮದನ ಶಬರನ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನಭಕುಬ್ಬಿಕೊಂಡೇಳ್ವ ತೆರದೆ॥
ಸಲಿಲದೊಳ್ ನನೆದ ದೇವಾಂಗದೊಳಡರ್ದ ನೆಲೆ।
ಮೊಲೆಗಳಾರಾಜಿಸೆ ಮೃಗಾಕ್ಷಿಯರ ಚೆಲ್ವು ನಿ।
ಚ್ಚಳದಿಂದೆ ಕಾಣಿಸಿತು ಕಾಸಾರ ತೀರದೊಳ್ ತೀರದೊಳ್ಪಿಂದೆ ಮೆರೆದು॥೧೫॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಆಗ = ಜಲಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಸಾರ-
ತೀರದೊಳ್= ಸರೋವರದ ತಡಿಯಲ್ಲಿ, ತೀವಿದ= ಆವರಿಸಿದ, ಒಳ್ಪಿಂದ= ಮೇಲ್ಮೆಯಿಂದ, ಎಸೆವ= ಹೊಳೆಯುವ, ಮೃಗಾಕ್ಷಿಯರ= ನಾರಿಯರ, ಚೆಲ್ವು= ಸೌಂದರ್ಯವು, ತೊಳಗುವ= ಹೊಳೆವ, ನಿತಂಬಗಿರಿಯಿಂದ= ಕಟಿಯ ಹಿಂಭಾಗ-
ವೆಂಬ ಗಿರಿಯಿಂದ, ಆಗಸಕೆ= ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ, ಪರ್ಬಿದ= ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಎಳೆಯವಲ್ಲಿಯಮೇಲೆ= ಎಳೆಯದಾದ ಬಳ್ಳಿಯ ಮೇಲ್ಗಡೆನೆಲಸಿದ= ಸೇರಿರುವ, ಎಣೆವಕ್ಕಿಗಳ್= ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಬಳಿವಿಡಿದು= ಸಮೀಪವಾಗಿ, ಮದನ= ಮನ್ಮಥನ, ಶಬರನಬಲೆಗೆ= ಬೇಟೆಗಾರನ ಬಲೆಗೆ, ಸಿಕ್ಕಿ= ವಶವಾಗಿ, ನಭಕೆ= ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ, ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡು= ಉನ್ನತವಾಗಿ, ಏಳ್ವ ತೆರದಿ=ಏಳುವ ಬಗೆಯಾಗಿ, ಸಲಿಲದೊಳ್= ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ನನೆದ=ನೆನೆದಿರತಕ್ಕ, ದಿವ್ಯಾಂಗದೊಳ್= ಉತ್ತಮವಾದ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಅಡರ್ದ= ಆವರಿಸಿರತಕ್ಕ, ನೆಲೆಮೊಲೆಗಳು= ಸ್ಥಿರವಾಗಿರತಕ್ಕ ಕುಚಗಳು, ನಿಚ್ಚಳದಿಂ= ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಸಲೆ= ಚನ್ನಾಗಿ, ಕಾಣಿಸಿದವು= ಗೋಚರಿಸಿದವು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಶೋಭಿಸುವ ನಿತಂಬಗಿರಿಯಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿದ ಅವರ ದೇಹಲತೆಯೆಂಬ ಎಳೆಯ ಬಳ್ಳಿಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಚಕ್ರವಾಕದ ಜೋಡಿಯು, ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕು ಆಕಾಶದತ್ತ ಉಬ್ಬಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಆ ಸುಂದರಿಯರ ನೆನೆದ ಕುಪ್ಪುಸದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸುವ ಮೊಲೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದವು. ಸರೋವರ ತೀರದ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅದರಿಂದ ವೃದ್ಧಿಸಿತು.
ಹಿಮದಿಂದೆ ತಣ್ಸಂಪಡೆದಿರ್ದ ಮಾಗಿಯಂ।
ಕ್ರಮದಿಂದೆ ಜಾರಿಸಿ ವಸಂತರ್ತು ತಲೆದೋರ್ಪ।
ಸಮಯದವೋಲೇಣಾಕ್ಷಿಯರ್ ನನೆದ ಮೈಯೊಳಿಹ ವಸನಂಗಳಂ ಸಡಿಲ್ಚಿ॥
ರಮಣೀಯ ಚಿತ್ರಾವಲಂಬನದ ಶೋಭೆಗಳ।
ಸಮನಿಸಿದ ಚಂದ್ರಿಕೆಯ ಸೊಗಸುವೆಳೆಮಾದಳದ।
ಸುಮನೋನುರಾಗದಿಂ ಪಲವು ಬಣ್ಣಂಗಳಂ ತೆಗೆದುಟ್ಟು ರಂಜಿಸಿದರು॥೧೬॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಹಿಮದಿಂದೆ = ಮಂಜಿನದೆಸೆಯಿಂದ, ತಣ್ಣಸಂಪಡೆದಿರ್ದ= ತಣ್ಣಗಾಗಿದ್ದ, ಮಾಗಿಯಂ= ಮಾರ್ಗಶಿರ ಪುಷ್ಯವೆಂಬೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು, ಕ್ರಮದಿಂ= ಕಾಲಕ್ರಮದಿಂದ, ಜಾರಿಸಿ= ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ವಸಂತಋತು= ಚೈತ್ರವೈಶಾಖ
ಮಾಸಗಳು, ತಲೆದೋರ್ವಸಮಯದೊಳು= ಕಾಣಬರುವ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ, ಏಣಾಕ್ಷಿಯರು= ಮೃಗಾಕ್ಷಿಯರು, ನನೆದ= ಒದ್ದೆಯಾದ, ಮೈಯೊಳು= ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಇಹ=ಇರತಕ್ಕ, ವಸನಂಗಳಂ= ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಸಡಿಲ್ಚಿ= ಕಳಚಿ,ರಮಣೀಯ= ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಚಿತ್ರಾವಲಂಬನದ= ಅಚ್ಚರಿಯನ್ನು ಬೀರಿದರು, ಶೋಭೆಗಳ= ಕಳೆಗಳನ್ನು, ಸಮನಿಸಿದ = ಉಂಟಾ-
ಗಿರತಕ್ಕ, ಚಂದ್ರಿಕೆಯ=ತಿಂಗಳ ಬೆಳಕಿನ, ಸೊಗಸುವ=ಸುಂದರವಾಗಿರುವ, ಎಳೆಮಾದಳದ=ಎಳಮಾದಳದ ಹಣ್ಣಿನ, ಸುಮನ= ಹೂವುಗಳ, ಅನುರಾಗದಿಂ= ವರ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರತಕ್ಕ, ಪಲವು=ವಿಧವಿಧವಾದ, ಬಣ್ಣಗಳಂ= ಸೀರೆಗಳನ್ನು, ತೆಗೆದು= ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಉಟ್ಟು= ಧರಿಸಿ, ರಂಜಿಸಿದರು= ಹೊಳೆಯುತ್ತಲಿದ್ದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಚಳಿಯ ಕೊರೆತದಿಂದ ತಣ್ಣಗಿದ್ದ ಮಾಗಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜಾರಿಸಿ ವಸಂತಋತುವು ಬರುವ ಕಾಲದಂತೆ, ಆ ಹರಿಣಾಕ್ಷಿಯರು ಮೈಮೇಲಿದ್ದ ನೆನೆದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿ, ಬೆಳದಿಂಗಳು ಎಳೆಮಾದಳದ ಹಣ್ಣು(ಬಿಳಿ, ಹಸುರು) ಮೊದಲಾದ ಹಲವು ಬಣ್ಣದ ಸೀರೆಗಳನ್ನುಟ್ಟರು.
ತಡಿಗಡರ್ದೊಡನೆ ಮಡಿವರ್ಗಮಂ ತೆಗೆದುಟ್ಟು।
ನಿಡುಗುರುಳ್ಗೆಸೆವ ಧೂಪದ ಪೊಗೆಗಳಂ ಕೊಟ್ಟು ।
ತೊಡವೆಲ್ಲಮಂ ತೊಟ್ಟು ಪಣೆಗೆ ತಿಲಕವನಿಟ್ಟು ತಿಗುರಿಂದೆ ಸೊಬಗುವಟ್ಟು॥
ಅಡಿಗಲತಿಗೆಯನಕ್ಷಿಗಂಜನವನಲರ್ಗಳಂ।
ಮುಡಿಗೆ ನುಣ್ಗದಪಿಂಗೆ ಮಕರ ಪತ್ರಮನಾಂತು।
ಬಿಡದೆ ಮಧುಪಾನಮಂ ಮಾಡಿ ಕಪ್ಪುರವೀಳೆಯಂಗೊಂಡು ಸೊಗಯಿಸಿದರು॥೧೭॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ತಡಿಗೆ= ಸರೋವರದ ದಡಕ್ಕೆ, ಅಡರ್ದು= ಏರಿಬಂದು, ಮಡಿವರ್ಗಮಂ = ಶುಚಿಯಾಗಿರುವ ಮಡಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಒಡನೆ=ಕೂಡಲೆ, ತೆಗೆದುಕೊಂಡು= ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಉಟ್ಟು= ಉಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಎಸೆವ= ಹೊಳೆಯುವ, ಧೂಪದಪೊಗೆಗಳಂ= ಸಾಂಬ್ರಾಣಿಯ ಹೊಗೆಯನ್ನು, ನಿಡಿಗುರುಳ್ಗೆ= ಉದ್ದವಾದ ತಮ್ಮ ಕೂದಲುಗಳಿಗೆ, ಕೊಟ್ಟು = ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತೊಡವೆಲ್ಲಮಂ= ಆಭರಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ,ತೊಟ್ಟು =ಧರಿಸಿ, ತಿಲಕವನು= ಕುಂಕುಮವನ್ನು, ಪಣೆಗೆ= ಹಣೆಗೆ, ಇಟ್ಟು= ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವರಾಗಿ, ತಿಗುರಿಂದ= ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿರತಕ್ಕ ಸುಗಂಧದಿಂದ, ಸೊಬಗುವಟ್ಟು= ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ,ಅಲತಿ-
ಕೆಯನು= ಅಲಕ್ತವೆಂಬ ರಸವನ್ನು, ಅಡಿಗೆ= ಕಾಲುಗಳಿಗೂ, ಅಂಜನ=ಕಪ್ಪನ್ನು, ಅಕ್ಷಿಗೆ= ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೂ, ಅಲರ್ಗಳಂ= ಹೂವನ್ನು, ಮುಡಿಗೆ= ತಲೆಗೆ, ಮಕರಪತ್ರವನು= ಮಕರಿಕಾಪತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು, ನುಣ್ಗದಪಿಂಗೆ= ನುಣ್ಣಗಿರುವ ಕಪೋಲಗಳಿಗು, ಆಂತು= ಇರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಧುಪಾನಮಂ= ಮಧ್ಯಸೇವನೆಯನ್ನು , ಬಿಡದೆ= ತಪ್ಪದೆ, ಮಾಡಿ= ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕರ್ಪೂರವೀಳೆಯಮಂ= ಪಚ್ಚಕರ್ಪೂರಸಹಿತವಾದ ತಾಂಬೂಲವನ್ನು, ಕೊಂಡು= ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸೊಗಯಿಸಿದರು= ಕಾಂತಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಸರೋವರದ ದಡವನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಒಗೆದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನುಟ್ಟು , ಉದ್ದವಾದ ಮುಂಗುರುಳಿಗ ಧೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆಭರಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತೊಟ್ಟು, ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕವನಿಟ್ಟು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಪಾದಕ್ಕೆ ಅಲತಿಗೆಯ ರಸವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅಂಜನವನ್ನು ಹಚ್ಚಿ ಹೂಮುಡಿದು ಕೆನ್ನೆಗೆ ಮಕರಪತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮದ್ಯಪಾನಮಾಡಿ, ಕರ್ಪೂರವೀಳೆಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಸೊಗಸಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರು.
ಬಳಿಕೊರ್ವರೊರ್ವರಂ ನೋಡುತ್ತೆ ದೂಡುತ್ತೆ।
ನಲವಿಂದೆ ನೃತ್ತಮಂ ಮಾಡುತ್ತೆ ಪಾಡುತ್ತೆ।
ಬಳಸಿ ಸರಸೋಕ್ತಿಗಳನಾಡುತ್ತೆ ತೀಡುತ್ತೆ ಬೆಳ್ನಗೆಯ ಬೆಡಗುಗಳನು॥
ಅಲರ್ಗಳಂ ತೆಗೆತೆಗೆದು ನೀಡುತ್ತೆ ಸೂಡುತ್ತೆ।
ಲಲಿತ ಮಧು ಚಷಕಮಂ ಬೇಡುತ್ತೆ ಕಾಡುತ್ತೆ।
ಕಲೆಗಳ ವಿಲಾಸಮಂ ಪೂಡುತ್ತೆ ಕೂಡುತ್ತೆ ಕಣ್ಗೆಸೆದರೆಳೆವೆಣ್ಣುಗಳು॥೧೮॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಬಳಿಕ = ಆಮೇಲೆ, ಎಳೆವೆಣ್ಗಳು= ಬಾಲೆಯರು, ಓರೂವರು= ಒಬ್ಬರು, ಓರ್ವರಂ= ಬೇರೊಬ್ಬರನ್ನು, ನೋಡುತ್ತ= ನಿರುಕಿಸುತ್ತ, ಕೂಡುತ್ತ= ಒಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಒಬ್ಬರು ನೆರೆಯುತ್ತ, ನೃತ್ಯಮಂ= ನಾಟ್ಯವನ್ನು, ನಲವಿಂದ=ಸಂತೋ- ಷದಿಂದ, ಮಾಡುತ್ತ= ಎಸಗುತ್ತ, ಪಾಡುತ್ತ= ಗಾನಮಾಡುತ್ತ, ನೆಲಸಿ= ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಸರಸ= ರಸಭರಿತವಾದ, ಉಕ್ತಿಗಳನು= ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಆಡುತ್ತ= ನುಡಿಯುತ್ತ, ಬೆಳ್ನಗೆಯ= ಹುಸಿನಗುವಿನ, ಬೆಡಗುಗಳನು= ವೈಯಾರವನ್ನು, ತೀಡುತ್ತ= ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತ, ಅಲರ್ಗಳಂ= ಹೂಗಳನ್ನು, ತೆಗೆತೆಗೆದು= ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೊಯಿದವರಾಗಿ, ನೀಡುತ್ತ= ಕೊಡುತ್ತಲೂ, ಸೂಡುತ್ತ= ತುರುಬಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತ, ಲಲಿತ= ಅಂದವಾದ, ಮಧುಚಷಕಮಂ= ಮದ್ಯದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು, ಬೇಡುತ್ತ= ಕೇಳುತ್ತಲೂ, ಕಾಡುತ್ತ= ತೊಂದೆ ಕೊಡುತ್ತ, ಕಲೆಗಳ= ಮನ್ಮಥವಿಕಾರವಾದ, ವಿಲಾಸಮಂ= ನಡವಳಿಕೆ-
ಗಳನ್ನು, ಪೂಡುತ್ತೆ=ಎಸಗುತ್ತಲೂ, ಕೂಡುತ್ತ= ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಾಗಿ ನೆರೆಯುತ್ತಲೂ, ಕಣ್ಗೆ= ನೋಟಕ್ಕೆ, ಎಸೆದರು= ಅಂದವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಬಳಿಕ ಆ ತರುಣಿಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಾ ದೂಡುತ್ತಾ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ, ಸರಸೋಕ್ತಿಗಳನ್ನುಆಡುತ್ತಾ, ಎಳೆನಗೆಯ ಬೆಡಗನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ, ಹೂಗಳನ್ನು ಒಬ್ರಿಗೊಬ್ಬರು ಕೊಡುತ್ತಾ ಮುಡಿಯುತ್ತಾ, ಮಧುಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬೇಡಿ ಕಾಡುತ್ತಾವ, ಕಲಾವಿಲಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ಓಡಾಡಿದರು.
ಆಳಿಯರೊಳಿಂತು ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಗೆ ಸರಸ।
ಕೇಳಿ ವೆಗ್ಗಳಿಸಿರ್ದ ಸಮಯದೊಳಲರ್ಗೊಯ್ವ।
ಬೇಳಂಬದಿಂದೆ ಕೆಲಸಿಡಿದು ಬಂದಾ ವಿಷಯೆ ಚೂತದ್ರುಮದ ನೆಳಲೊಳು॥
ತೋಳ ತಲೆಗಿಂಬಿನ ತಳಿರ್ವಸೆಯ ಮೇಲೆ ತಂ।
ಗಾಳಿಗೊಡ್ಡಿದ ಮೆಯ್ಯ ಸೊಗಸಿಂದೆ ಮರದು ನಿ।
ದ್ರಾಲೋಲನಾಗಿ ಮಲಗಿಹ ಚಂದ್ರಹಾಸನಂ ಕಂಡು ಸೈವೆರಗಾದಳು॥೧೯॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ಆಳಿಯರೊಳು= ಜೊತೆಗಾತಿಯರೊಂದಿಗೆ, ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಗೆ= ಅರಸುಕುವರಿಗೆ, ಸರಸಕೇಳಿ= ಸರಸವಾದ ಕ್ರೀಡೆಯು, ಇಂತು= ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ವೆಗ್ಗಳಿಸಿ= ಮಿತಿಮೀರಿ, ಇರ್ದ= ಇದ್ದ, ಸಮಯದೊಳ್= ವೇಳೆ-
ಯಲ್ಲಿ, ಅಲರ್ಗೊಯ್ವ= ಹೂಗಳನ್ನು ಕೊಯ್ವುವ, ಬೇಳಂಬದಿಂದ= ಕೆಲಸದಿಂದ, ಕೆಲಸಿಡಿದು= ಒಬ್ಬಳೇ ಹೊರಟು, ಚೂತದ್ರುಮದ= ಮಾವಿನ ಮರದ, ನೆಳಲೊಳು= ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ, ತೋಳ=ತನ್ನ ಕೈಯನ್ನೇ, ತಲೆದಿಂಬಿನ= ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ತಳಿರ್ವಸೆಯಮೇಲೆ= ಚಿಗುರು ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ, ತಂಗಾಳಿಗೆ= ತಂಪಾದ ಗಾಳಿಗೆ, ಒಡ್ಡಿದ= ಚಾಚಿರುವ, ಮೈಸೊಗಸಿಂದ= ದೇಹದ ಅಲಂಕೃತಿಯಿಂದ, ಮರೆದ= ಮರೆತ, ನಿದ್ರಾಲೋಲನಾಗಿ= ನಿದ್ರಾ ಪರವಶನಾಗಿ, ಮಲಗಿಹ= ಮಲಗಿರುವ, ಚಂದ್ರಹಾಸನಂ ಕಂಡು= ಚಂದ್ರಹಾಸನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸೈವೆರಗಾದಳು= ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡಳು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವಿಷಯೆ ಚಂಪಕಮಾಲಿನಿಯರು ಸಖೀಜನರಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಲಿರುವಾಗ ವಿಷಯೆ ಅಲ್ಲಲೂಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಾ ಅವರ ಗುಂಪನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಿಟ್ಟು ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಾ ಬಲು ಚನ್ನಾಗಿ ಚಿಗುರಿರುವ ಮಾವಿನ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ಆ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೋಳನ್ನೇ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರಹಾಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡಳು.
ಲೋಕತ್ರಯಂ ತನಗೆ ವಶವರ್ತಿಯಾದುದಿ।
ನ್ನೇಕೆ ಧಾವತಿಯೆಂದು ಸುಖದಿಂದೆ ಪವಡಿಸಿದ।
ನೋ ಕಬ್ಬುವಿಲ್ಲನೆನೆ ಬೇಸರದೆ ಬಾಂದಳದೊಳಾವಗಂ ನಡೆವ ಬವಣಿ॥
ಸಾಕೆಂದು ನಿದ್ರೆಗೈದನೊ ಸೋಮನೆನೆ ವನ।
ಶ್ರೀಕಾಮಿನಿಯರತಿಶ್ರಮದೊಳೊರಗಿದನೊ ಕುಸು।
ಮಾಕರನೆನಲ್ಕೆ ಮಲಗಿಹ ಚಂದ್ರಹಾಸನಂ ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತೆಯಾದಳು॥೨೦॥
ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ :- ತನಗೆ= ಮೀನಕೇತನನಿಗೆ, ಲೋಕತ್ರಯಂ= ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ವಶವರ್ತಿಯಾದುದು= ಕೈಸೇರಿತು, ಇನ್ನು= ಹೀಗಾದ ಬಳಿಕ, ಧಾವತಿ= ಅವಸರವು, ಏಕೆ=ಏತಕ್ಕೆ, ಎಂದು= ಎಂಬುದಾಗಿ ಅಂದುಕೊಂಡು, ಕಬ್ಬುವಿಲ್ಲನು= ಮನ್ಮಥನು, ಸುಖದಿಂದ = ನಿರುಪಾಧಿಕವಾಗಿ, ಪವಡಿಸಿದನೊ= ನಿದ್ರೆಗೈಯುವನೊ, ಎಂದು= ಎಂಬಂತೆ, ಸೋಮನು= ಚಂದ್ರನು, ಬೇಸರದೆ= ಆಲಸ್ಯಪಡದೆ, ಬಾಂದಳದೊಳು= ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಆವಗಂ= ಅನವರತವೂ, ನಡೆವ= ತಿರುಗಾ-
ಡುವ, ಬವಣಿ= ವ್ಯಥೆಯು, ಸಾಕು=ಇನ್ನು ಬೇಡ, ಎಂದು= ಎಂಬುದಾಗಿ, ನಿದ್ರೆಗೈದನೊ= ನಿದ್ರೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೊ, ಎನೆ= ಎಂಬಪರಿಯಿಂದಲೂ, ಕುಸುಮಾಕರನು= ವಸಂತನು, ವನಶ್ರೀ= ಉದ್ಯಾನ ವನವೆಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೆಂಬ, ಕಾಮಿನಿ= ಸ್ತ್ರೀಯೊ-
ಡನೆ, ರತಿ=ರಮಿಸಿದ್ದರಿಂದುಂಟಾದ, ಶ್ರಮೆಯೊಳು= ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ, ಒರಗಿದನೊ= ನಿದ್ರೆಗೈದನೊ, ಎನಲ್ಕೆ= ಎನ್ನುವ ಬಗೆಯಿಂದಲೂ, ಮಲಗಿಹ = ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಚಂದ್ರಹಾಸನಂ =ಚಂದ್ರಹಾಸನನ್ನು, ಕಂಡು=ನೋಡಿ, ವಿಸ್ಮಿತೆಯಾದಳು= ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡಳು.
ತಾತ್ಪರ್ಯ:- ಮೂರುಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮನ್ಮಥನಂತೆಯೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸುತ್ತಿಸುತ್ತಿ ಬಳಲಿರತಕ್ಕ ಚಂದ್ರನೆಂಬಂತೆರನಾಗಿಯೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡ ಮಹಾ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆಯೂ ಭ್ರಾಂತಿಗೊಂಡಳು.
